Nếu nhìn theo một lát cắt ngang thì từng loại hình trí thức này có đặc điểm riêng biệt gì? Còn nếu nhìn theo một lát cắt dọc thì những người trí thức Việt Nam nói chung rốt cuộc có gì giống và khác so với những trí thức tiến bộ trên thế giới? 

Và trí thức Việt Nam rốt cuộc cần phải hành động như thế nào để có thể giúp dân tộc mình vươn lên? Đó là những câu hỏi lớn ám ảnh tôi nhiều năm nay và đấy là lý do tôi thực hiện một loạt bài đối thoại nhiều kỳ với các học giả, các nhà nghiên cứu với hy vọng có thể đưa ra một câu trả lời tương đối.

- GS.TS. Đỗ Quang Hưng: Có nhiều con đường nghiên cứu về lịch sử Phật giáo ở Việt Nam. Người thì tiếp cận Phật giáo ở khía cạnh của một tôn giáo, người thì tiếp cận ở khía cạnh văn học, còn riêng tôi, do đặc thù công việc mà nhiều năm qua, tôi tiếp cận ở cả phương diện chính trị nữa. Trước hết phải thấy, Phật giáo Việt Nam gắn liền với hệ Bắc Tông.

- Đại thừa là cỗ xe lớn, tức là tất thảy chúng sinh có thể đi chung trên một cỗ xe và có thể ở nhà, tu tại gia để đạt tới con đường giải thoát, chứ không nhất thiết cứ phải vào chùa, rồi đi khất thực trong một khoảng thời gian nào đó như Tiểu thừa.

Nhưng phải nói ngay rằng cùng với thời gian, khái niệm “Đại thừa” không được ưa thích nữa, bởi nó tạo ra sự phân biệt đại - tiểu, gây ra những đau đớn trong một thời gian rất dài. Có một thời, Đại thừa coi Tiểu thừa là lạc hậu. 

Ngược lại, Tiểu thừa lại coi mình mới là con cháu đức Phật thật, còn Đại thừa là con cháu của đức Phật đã bị biến dạng. Thế nên bây giờ thuật ngữ được sử dụng phổ biến là Bắc Tông và Nam Tông. Và như tôi vừa nói, Phật giáo ở trong thời kỳ phong kiến Việt Nam là Bắc Tông.

Ngay cả ở những thời kỳ đỉnh cao như Lý - Trần, thế kỷ XI, XII, XIII, Bắc Tông tuy phát triển rất mạnh, nảy sinh được những dòng thiền hiển hách nhưng cái gọi là cái Phật học, hay nói cụ thể hơn là các văn bản Phật giáo chủ yếu đi ra từ văn tự Hán. Tức là mình ngẫm về Phật, hiểu về Phật là qua những bộ kinh kệ của những nhà sư Trung Quốc. 

Nếu so sánh với bản thân Trung Quốc hay Nhật Bản thời kỳ ấy thì ta thấy, cùng là hệ Bắc Tông, nhưng các trí thức Phật giáo của họ có những suy ngẫm về gốc rễ tư tưởng kinh khủng lắm. Cùng tiếp cận tư tưởng Phật giáo từ bên ngoài nhưng người Nhật lại tạo ra những suy nghĩ rất độc lập của riêng họ, ví dụ như họ suy nghĩ xem đã là nhà tu hành thì có nhất nhất phải xuống tóc, phải không lấy vợ, không sinh con đẻ cái hay không? 

Chính những tầng lớp trí thức Phật giáo rất uyên thâm của Nhật Bản từ thời kỳ ấy đã là tiền đề để nước Nhật có một người như Suzuki trong thời hiện đại.

- Đúng vậy!

- Nhìn một cách đại thể thì phải nói thế này: Việt Nam tiếp thu Phật giáo chủ yếu từ Trung Quốc và Ấn Độ, sau đó chịu ảnh hưởng rất lớn từ Trung Quốc. Tôi đã từng đến một cái chùa cổ cách Quảng Châu, Trung Quốc khoảng 300km và thấy rằng ở đó còn lại vết tích của một vài nhà sư Việt Nam đi sang đó truyền đạo. 

Nhưng kết quả nghiên cứu cho thấy đó chỉ là câu chuyện mang tính hiện tượng, cá thể thôi, đến từ một vài dòng tu thôi, chứ còn nhìn chung, chưa ai dám nói là Việt Nam truyền Phật giáo sang Trung Quốc cả.

Nhân đây tôi cũng nói thêm, năm 2004, khi còn là Viện trưởng Viện Tôn giáo, tôi đã từng tổ chức hội thảo ở chùa Tây thiên để trả lời câu hỏi: Nếu bảo Phật giáo đến thành cổ Luy Lâu vào khoảng thế kỷ II (SCN) thì có phải nó đã đến với Tây Thiên từ khoảng 300 năm trước đó hay không? 

Nhưng cuối cùng tất cả đều thống nhất là không đủ cơ sở để kết luận Phật giáo đến với Tây Thiên trước Luy Lâu.

- Khái quát lại tôi thấy đội ngũ trí thức Phật giáo như Khuông Việt, Pháp Thuận, Vạn Hạnh... có 3 đóng góp lớn. Thứ nhất, họ đã bắt đầu để lại các thư tịch, mà đỉnh cao nhất là Tam Tổ Hành Trạng. Thứ hai, họ tạo nên những tiếng nói không những của một danh tăng trong tôn giáo của mình mà trở thành những rường cột tư tưởng cho chế độ. 

Thứ ba, họ tạo ra một ảnh hưởng về nhân quần, về đời sống cộng đồng chung của đất nước này, từ đó tạo ra các giá trị hình thành cái gọi là con người Việt Nam trong thời kỳ độc lập tự chủ. 3 đóng góp ấy là quá lớn.

Nói về phần tri thức của các trí thức Phật giáo, tôi vẫn muốn nhấn mạnh rằng, Phật pháp thì vô biên và ở trên tôi có nói đến chuyện các thiền sư Nhật Bản từng trăn trở, suy tư rất nhiều từ cái vô biên ấy. Họ trăn trở những việc như nhà tu hành ngộ đạo Phật thì cuộc sống cá nhân nên thế nào? Có nên sống một cách hoàn toàn theo lời dạy của Phật không? 

Còn với các nhà sư Việt Nam cùng thời thì về cơ bản chỉ có 2 điểm chính mà họ bám vào. Một là, cái ý hướng về đạo đức sống tốt lành, từ bi, hỉ xả, vô ngã, vị tha. Hai là việc kinh Phật không hề phản đối chuyện nhập thế. Toàn bộ truyền thống của Phật giáo Việt Nam có vẻ xoáy nhiều nhất vào chi tiết nhập thế này.

- Nhập thế chỉ là một trong vô số những vấn đề lớn mà tư tưởng Phật giáo đề cập đến, tôi vẫn cứ phải nhắc lại điều đó.

- Tất nhiên, cái gì cũng có lý do của nó. Nhật Bản có Phật giáo bác học từ rất sớm và sau này phát triển rất sâu vì họ từng có những điều kiện hòa bình dài hơi. Còn chúng ta, trong suốt lịch sử phong kiến, chúng ta luôn nơm nớp lo mất nước.

Còn một vấn đề nữa phải đề cập, đó là vào các thế kỷ XI, XII, XIII, XIV, khi Phật giáo Bắc Tông lên ngôi và trở thành dòng chảy tư tưởng chính của chúng ta thì tại Ấn Độ cổ đại - quê hương của đức Phật, nó lại có chiều hướng teo đi và các tư tưởng Phật giáo mới, như Mật Tông chẳng hạn, lại phát triển.

- (Gật đầu)

- Thời Lý, uy tín, uy thế của Phật giáo cao hơn vì mô hình chính trị của nhà Lý rất phù hợp với Phật giáo. Tính cách của nhà Lý cũng khiến Phật giáo có vẻ trở thành một quốc giáo. Còn đến thời nhà Trần, Nho giáo đã bắt đầu được chấp nhận, chế độ phong kiến tập quyền, chế độ ruộng đất theo kiểu thái ấp, điền trang đã bắt đầu được xác lập rồi.

- Muốn biết là quốc đạo hay không quốc đạo thì phải căn cứ vào những tiêu chí cụ thể. Theo các nhà nghiên cứu có 3 tiêu chí để khẳng định một tôn giáo có phải quốc đạo hay không. 

Tiêu chí một, xét về mặt xã hội học, tôn giáo ấy có chiếm số đông và có một vị trí thực sự hay không? Tiêu chí hai, tôn giáo ấy có khả năng can dự vào chính trị quốc gia không? Như ở Myanmar, nơi Phật giáo đúng là quốc đạo còn có quy định những mức tội phạm có khung hình phạt dưới 3 năm tù do tòa án tôn giáo ở địa phương giải quyết. Trên 3 năm tù, tòa án dân sự mới vào cuộc. 

Và tiêu chí thứ ba, cuối cùng, tôn giáo đó phải quyết định về các hành vi dân sự của mọi người nữa. Như ở các nước Hồi giáo chẳng hạn, ở đó khái niệm “society” (xã hội) trong tiếng Anh không tồn tại, mà chỉ tồn tại khái niệm "Ummah", nghĩa là cộng đồng của những người theo thánh Ala. 

Nếu áp 3 tiêu chí này vào thời Lý - Trần, thời kỳ Phật giáo phát triển cực thịnh, chúng ta chỉ đáp ứng được tiêu chí một, do vậy không thể nói Phật giáo là quốc đạo được.

- Không suy diễn tí nào cả. Vượt qua thời kỳ Lý, Trần, tiếp sang thời Lê, khi Phật giáo không còn vị trí vốn có của mình nữa thì giới tăng sĩ vẫn có những ảnh hưởng lớn ở đất nước này. Họ đóng góp và thúc đẩy giáo dục trong lòng dân gian. Tất nhiên, vai trò này sẽ hạn chế dần khi giới Nho sĩ mạnh lên, và theo tôi đến đầu thế kỷ thứ XVII thì gần như chấm dứt.

- Hiện nay chúng ta có một trí thức lớn là thiền sư Thích Nhất Hạnh, tầm cỡ lắm. Có một lần, một nhà báo phương Tây hỏi tôi rằng, trong tư cách một nhà nghiên cứu tôn giáo, tôi sẽ xếp ông Thích Nhất hạnh ngồi ở vị trí nào? 

Tôi bảo, nếu như có 6 người là đỉnh cao Phật giáo hiện đại thì yên tâm là Thích Nhất Hạnh ngồi đấy. Nếu như có 5 người thì vẫn yên tâm là Thích Nhất Hạnh ngồi đấy. Nếu như có 4 người thì tương đối yên tâm là có Thích Nhất Hạnh. Nếu như có 3 người thì bắt đầu thấy băn khoăn, nhưng vẫn còn 30% niềm tin là sẽ có Thích Nhất Hạnh. Giảm nữa, nếu có 2 người thì chắc chắn không. 

Tôi suy nghĩ kỹ rồi, nếu có 2 người thì đó sẽ là Đạt Lai Lạt Ma và Suzuki. Nhưng nói như vậy để thấy Thích Nhất Hạnh của chúng ta cũng có một tầm vóc, một sự ảnh hưởng vô cùng lớn trên phạm vi toàn cầu.

- Thế nào là một trí thức? Đấy phải là người có khả năng sản xuất ra tư tưởng và có khả năng truyền bá tư tưởng. Tầng lớp trí thức, theo định nghĩa của Mác phải là người có khả năng kích thích người khác làm việc, thúc đẩy một cái gì đó trong lòng xã hội. Phật giáo Việt Nam rõ ràng thỏa mãn được cả 2 đặc điểm này. 

Giáo sư Lê Mạnh Thát, một trong hiếm hoi những người nghiên cứu Phật giáo sâu nhất ở Việt Nam nói với tôi một điều rất đáng chú ý rằng, thời xưa, mặc dù không có trí thức tu sĩ đứng ra làm thượng thư bộ này bộ nọ, ấy thế mà khi đất nước khó khăn, cần phải đi sứ phương Bắc thì họ lại là những người đi sứ đầu tiên. 

Có rất nhiều vị sứ giả thời Lý, Trần mà bên ngoài nhìn vào thì đúng là Nho sĩ, nhưng thực chất lại là tăng sĩ. Điều ấy một lần nữa cho thấy họ là những trí thức dấn thân thực sự và là một đội ngũ trí thức rất đẹp trong lịch sử trí thức dân tộc Việt.

- Đã là trí thức thì điều đầu tiên là phải có hệ tư tưởng, cái đó không phải bàn cãi nữa. Trong lịch sử, như đã nói hệ ý thức Phật giáo có lúc thì được tôn trọng ghê gớm, lại có lúc khó khăn ghê gớm, nhưng bất cứ trong trường hợp nào thì tôi thấy những trí thức Phật giáo chân chính vẫn đi tận cùng với tư tưởng của mình, mà nói một cách hình ảnh là vẫn giữ cái tâm Phật. 

Tôi nhớ đến trường hợp của cụ Thích Minh Châu - một trí thức Phật giáo lớn thời hiện đại, trong bối cảnh bắt đầu tiếp xúc với phương Tây, rất nhiều người hướng về phương Tây thì cụ quyết định đi học cái gì anh biết không?  

Cụ đi học Phật pháp thiền Pali, từ đó dịch bộ Đại Tạng Kinh từ tiếng Pali sang tiếng Việt. Một trí thức như thế ở Việt Nam mình, hiếm lắm.

Một điều quan trọng nữa, trí thức Phật giáo dễ bị cái tiếng là bó hẹp. Đời sống Phật giáo ngày xưa quan niệm càng vào núi càng tốt, càng về nông thôn càng tốt, càng ở ẩn càng tốt. Thiền Tông cũng thế mà Tịnh Độ Tông cũng thế thôi, Mật Tông thì hơi khác một chút, nhưng cơ bản cũng là lặng, rất là lặng và có một cuộc sống hơi khép kín. 

Đặc điểm này dễ mâu thuẫn với tính hiện đại, hẹp hơn nữa là mẫu thuẫn với các tri thức của trần thế như khoa học kĩ thuật đúng không? Nhưng nếu xem lại những giai đoạn chấn hưng Phật giáo, anh sẽ thấy các trí thức Phật giáo lớn, đi tiên phong đã giải quyết được cái điều tưởng chừng mâu thuẫn này. 

Như Đạt Lai Lạt Ma đấy, ông ấy đối thoại với khoa học, tức là mở rộng, làm tăng cái tri thức của mình lên. Phật giáo đúng là một tôn giáo nhưng không siêu hình, mà lại rất biện chứng. Căn cứ vào đặc điểm biện chứng này, trí thức Phật giáo đúng nghĩa đã không ngừng làm tăng tri thức của mình lên.

Phan Đăng (thực hiện)

Nguồn: http://antgct.cand.com.vn/tro-chuyen-cuoi-thang/8githang__-ky-1-gs-ts-do-quang-hung-dai-hoc-quoc-gia-ha-noi-bai-hoc-nhap-the-cua-tri-thuc-phat-giao-490515/