"Nhìn Tết như một pháp hội của đời sống, nhìn phong tục như phương tiện giáo hóa, nhìn Phật giáo như nguồn ánh sáng soi rọi văn hóa dân tộc."

Tết Nguyên đán không chỉ là một điểm mốc trên lịch, mà là một không-thời gian thiêng liêng — nơi dòng chảy vô tận của sinh hoạt nhật dụng tạm dừng, để con người Việt Nam quay về với chính mình, với cội nguồn, và với những giá trị vĩnh cửu nhất của nhân sinh. Trong khoảnh khắc ấy, Tết trở thành một pháp hội của đời sống: không ở chùa chiền, không có tràng kinh, nhưng mỗi nghi thức, mỗi cử chỉ đều mang hơi thở của đạo pháp.

Suốt hơn hai thiên niên kỷ, Phật giáo đã âm thầm thấm sâu vào tâm thức dân tộc, không bằng cách áp đặt giáo điều, mà bằng sự tiếp biến sáng tạo — hòa nhập với tín ngưỡng bản địa, biến hóa thành máu thịt của văn hóa. Nếu Tết là linh hồn của dân tộc, thì Phật giáo chính là ánh sáng soi rọi, giúp linh hồn ấy nhận ra chính mình.

1. Phật giáo Việt Nam: Dòng chảy thầm lặng qua hai nghìn năm

Phật giáo đến Việt Nam không phải như một kẻ chinh phạt, mà như một người bạn đồng hành. Qua bao thăng trầm lịch sử — từ thời Bắc thuộc, qua các triều đại phong kiến, đến cuộc kháng chiến chống ngoại xâm — Phật giáo luôn ở đó, không áp đặt mà thấm nhuần, không độc tôn mà dung hòa.

Điều đặc biệt là Phật giáo Việt Nam đã tạo nên một mô hình tiếp biến văn hóa độc đáo: giữ nguyên cốt lõi giáo lý nhưng linh hoạt trong phương tiện, chấp nhận và tôn trọng tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thần linh bản địa. Nhờ vậy, trong tâm thức người Việt, đi chùa lễ Phật và cúng gia tiên không hề mâu thuẫn, mà bổ sung cho nhau — tạo nên một hệ giá trị đa tầng, phong phú.

Nếu nói Phật giáo ở Ấn Độ hướng đến giải thoát cá nhân, thì Phật giáo Việt Nam lại nhấn mạnh an lạc cộng đồng. Và Tết chính là biểu hiện rõ nét nhất của tinh thần này. Các hoạt động Tết — từ tất niên, giao thừa, đến mừng tuổi, lì xì — tưởng chừng đơn giản, nhưng thực chất đều ẩn chứa những tầng nghĩa Phật giáo sâu xa: vô thường, nghiệp quả, sám hối, tri ân, bố thí. 

2. Tết : Nghệ thuật quán chiếu trong vô thường

Trong triết lý Phật giáo, vô thường (anicca) là một trong ba pháp ấn. Tết chính là thời điểm con người Việt sống trọn vẹn với ý thức về vô thường: năm cũ đã qua, năm mới đã đến, và không gì là bất biến. Nhưng thay vì đau khổ vì vô thường, người Việt chọn cách trân trọng hiện tại — sum họp bên gia đình, tri ân những người còn bên cạnh, buông bỏ những hận thù cũ.

Hành động dọn dẹp nhà cửa cuối năm không chỉ là vệ sinh thông thường, mà là một nghi thức sám hối và thanh tịnh: quét sạch bụi bặm của năm cũ, cũng như gột rửa phiền não trong tâm. Đây chính là ý nghĩa của "tắm Phật" trong các nghi lễ Phật giáo — thanh tịnh bên ngoài để nội tâm trong sáng.

Thói quen đi chùa vào mùng 1 Tết đã trở thành nét văn hóa đặc trưng của người Việt. Tuy nhiên, nhiều người vẫn nhầm lẫn rằng đây là hành động cầu xin phước lành. Thực chất, theo tinh thần Phật giáo chân chính, đi chùa đầu năm là để:

• Tự nhắc nhở bản thân sống thiện lương, giữ giới luật
• Buông bỏ phiền não của năm cũ, khởi đầu với tâm thanh tịnh
• Học hỏi trí tuệ từ lời giảng pháp, từ hành vi của tu sĩ
• Thực hành bố thí — cho đi là cách tích phước đúng nghĩa

Một vị tu sĩ từng nói: "Người ta không đến chùa để cầu Phật ban phước, mà để nhắc mình sống như Phật dạy. Phước đức không phải do Phật ban, mà do chính hành động thiện của mỗi người tạo ra."

•  Hái lộc, xin chữ: Phương tiện tu tập trí tuệ

Tục hái lộc đầu xuân hay xin chữ tưởng chừng mê tín, nhưng nếu hiểu đúng, đây lại là cách tu tập chánh niệm và tĩnh tâm. Người xưa tin rằng, cành lộc hay chữ đầu năm mang năng lượng tích cực của không gian thiêng. Điều này tương đồng với quan niệm Phật giáo về nghiệp duyên: môi trường tốt lành giúp tâm thức thanh tịnh, từ đó tạo nghiệp lành.

Quan trọng hơn, hành động xin chữ còn là cách để mỗi người tự đặt ra nguyện lực cho năm mới — không phải cầu xin vật chất, mà cầu mong trí tuệ, sức khỏe, đạo đức. Đây chính là tu tập tứ chánh cần: tinh tấn làm thiện, đoạn ác.

3. Các tầng nghĩa Phật giáo trong phong tục Tết

3.1. "Mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy": Lục hòa và tri ân

Câu tục ngữ này phản ánh rõ nét tinh thần lục hòa (sáu sự hòa hợp) trong Phật giáo:

• Thân hòa đồng trụ: Cả gia tộc sum họp
• Khẩu hòa vô tránh: Không nói lời xấu, chỉ nói lời tốt đẹp
• Ý hòa đồng duyệt: Cùng vui trong không khí Tết
• Giới hòa đồng tu: Cùng giữ giới, không làm điều xấu
• Kiến hòa đồng giải: Hiểu nhau, bỏ qua những hiềm khích
• Lợi hòa đồng quân: Chia sẻ phước lành, lì xì, quà cáp

Đặc biệt, việc thăm thầy vào mùng ba không chỉ thể hiện lòng biết ơn người truyền đạo, mà còn khẳng định giá trị tôn sư trọng đạo — một trong những cốt lõi của Phật giáo.

3.2. Lì xì và bố thí: Không phải cho để nhận, mà cho để buông

Lì xì (hay mừng tuổi) tưởng chừng đơn giản, nhưng thực chất là hành bố thí (dāna) — ba-la-mật đầu tiên trong lục độ. Khi người lớn tuổi lì xì cho trẻ nhỏ, họ không chỉ cho tiền, mà còn:

• Cho đi sự chúc phúc: Mong trẻ lớn lên khôn ngoan, hiền lành
• Cho đi sự nhân ái: Dạy trẻ biết chia sẻ với người khác
• Cho đi không cầu đền đáp: Đây là vô tướng bố thí — cho không mong gì

Trong Phật giáo, bố thí chân chính phải có ba yếu tố: người cho, người nhận, và vật cho đều thanh tịnh, không vướng chấp. Lì xì Tết chính là cách người Việt thực hành điều này một cách tự nhiên, không cần biết giáo lý.

3.3. Cúng giao thừa và tế tổ: Hiếu đạo và nghiệp duyên

Việc cúng giao thừa, cúng tổ tiên là điểm giao thoa rõ nét giữa Nho giáo (hiếu đạo) và Phật giáo (nghiệp duyên, tri ân). Phật giáo không phủ nhận việc thờ cúng tổ tiên, mà còn nhấn mạnh đây là cách báo ân sinh thành — một trong bốn ơn lớn (Tứ trọng ân): cha mẹ, thầy, Tam Bảo, chúng sinh.

Hơn nữa, theo quan niệm Phật giáo, công đức hồi hướng từ các việc lành có thể giúp tổ tiên được an lạc ở cõi khác. Vì vậy, trong dịp Tết, ngoài cúng kiến, người Việt còn làm nhiều việc thiện — phóng sinh, bố thí, ăn chay — để hồi hướng cho ông bà, tổ tiên.

4. Từ bi và hỷ xả: Tết như tâm Bồ-tát hạnh

4.1. Từ bi: Chia sẻ với người khó khăn

Một trong những nét đẹp nhất của Tết Việt là tinh thần tương thân tương ái. Người giàu có thường làm từ thiện, tặng quà cho người nghèo, tổ chức cơm từ thiện, hay trao học bổng cho trẻ em. Đây chính là từ bi (karuṇā) trong Phật giáo — không chỉ thương xót mà còn hành động cụ thể để giúp đỡ.

Đức Phật dạy: "Nếu bạn biết như ta biết quả báo của việc chia sẻ, bạn sẽ không ăn một miếng nào mà không chia sẻ với người khác." Tết là thời điểm lý tưởng để thực hành lời dạy này — khi mọi người đều có tâm thế rộng mở, vị tha.

4.2. Hỷ xả: Vui với niềm vui của người khác

Hỷ (muditā) là vui mừng trước hạnh phúc của người khác, không ghen tị. Xả (upekkhā) là buông bỏ phân biệt, đối đãi bình đẳng. Trong Tết, khi mọi người chúc nhau những lời tốt đẹp, cùng nhau vui xuân, đó chính là thực hành tứ vô lượng tâm (từ, bi, hỷ, xả).

Đặc biệt, việc bỏ qua những hiềm khích, tha thứ cho nhau vào dịp Tết thể hiện rõ tinh thần xả — không chấp giữ hận thù, biết buông bỏ để tâm được tự do.

5. Tết đương đại: Giữ gìn hay thay đổi?

5.1. Nguy cơ vật chất hóa và mê tín

Trong xã hội hiện đại, Tết đang dần bị thương mại hóa và vật chất hóa. Nhiều người đi chùa không phải để tu tâm, mà để cầu xin tiền tài, công danh. Họ quên mất rằng, theo Phật giáo, phước đức không mua được bằng tiền, mà phải tự tạo bằng hành động thiện.

Hơn nữa, một số người lại rơi vào mê tín — đốt vàng mã quá nhiều, xem bói cầu may, tụng kinh không hiểu nghĩa. Đây không phải tinh thần Phật giáo chân chính, mà là sự pha tạp của nhiều tín ngưỡng khác nhau.

5.2. Trở về với cốt lõi: Tết như một thiền khóa của gia đình

Để Tết thực sự có ý nghĩa, chúng ta cần trở về với cốt lõi tinh thần:

• Sống chậm lại: Dành thời gian cho gia đình, không vội vã chạy theo vật chất
• Quán chiếu bản thân: Nhìn lại năm cũ, rút kinh nghiệm, đặt nguyện lực mới
• Thực hành thiện hạnh: Làm việc từ thiện, nói lời tốt đẹp, nghĩ điều tốt lành
• Tri ân và báo ơn: Thăm hỏi cha mẹ, thầy cô, bạn bè

Như vậy, Tết sẽ trở thành một thiền khóa tại gia — nơi mỗi người tu tập chánh niệm, từ bi, trí tuệ ngay trong đời sống hàng ngày.

Kết: Tết không đứng ngoài đạo, đạo chưa bao giờ tách rời đời

Phật giáo Việt Nam đã chứng minh một điều: đạo pháp không nhất thiết phải ở chùa chiền, mà có thể ở ngay trong từng bữa cơm gia đình, trong từng lời chúc Tết, trong từng món quà lì xì. Tết Việt Nam, với tất cả những phong tục tập quán, chính là một pháp hội của đời sống — nơi giáo lý Phật giáo được sống, được thở, được cảm nhận một cách tự nhiên nhất.

Hơn hai nghìn năm qua, Phật giáo đã âm thầm thấm sâu vào máu thịt dân tộc, không bằng cách áp đặt giáo điều, mà bằng sự từ bi, khoan dung và trí tuệ. Nhờ vậy, người Việt Nam có một Tết không chỉ rộn ràng về vật chất, mà còn sâu lắng về tinh thần — một Tết của đoàn tụ, của tri ân, của tha thứ, của nuôi dưỡng tâm thiện.

Và có lẽ, đó mới chính là ý nghĩa chân thật nhất của Tết: không phải những phong bì lì xì dày hay mỏng, không phải mâm cỗ xa hoa hay giản dị, mà là tâm thức thanh tịnh, lòng từ bi bao la, và ý chí hướng thiện không ngừng nghỉ. Tết không đứng ngoài đạo, và đạo chưa bao giờ tách rời đời.

Trong thời đại mà mọi thứ đều nhanh, gấp, vội, Tết mời gọi chúng ta chậm lại. Trong xã hội mà con người ngày càng cô đơn, xa cách, Tết nhắc nhở chúng ta quay về với nhau. Và trong cuộc sống đầy phiền não, tham sân si, Tết dạy chúng ta sống thiện, sống đẹp.

Đó chính là Phật pháp. Đó chính là Tết Việt.

Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật!
Cầu mong tất cả chúng sinh đều được an lạc, hạnh phúc và giải thoát.

Tịnh Minh