1. Tết cổ truyền

1. Tên gọi Tết Nguyên đán – khởi đầu của thời gian thiêng

“Tết” là cách đọc trại của chữ “Tiết” (節), chỉ mốc chuyển tiết trong năm. “Nguyên” (元) nghĩa là khởi đầu, “Đán” (旦) là buổi sớm mai. Tết Nguyên đán vì thế được hiểu là buổi sáng đầu tiên của tiết đầu tiên trong năm.

Trong tư duy Á Đông, đây không đơn thuần là mốc thời gian mà là thời điểm thiêng, nơi trời – đất – con người giao hòa. Người Việt quan niệm: “Đầu xuôi thì đuôi lọt”, nên mọi hành vi, lời nói trong Tết đều mang tính định hướng cho cả năm. Tết vì vậy trở thành trung tâm của hệ thống phong tục, nơi hội tụ tín ngưỡng nông nghiệp, thờ cúng tổ tiên và triết lý sống hướng thiện.

2. Tập tục dọn nhà đón Tết – thanh lọc không gian, tịnh hóa tâm thức

Dọn nhà cuối năm không chỉ nhằm làm sạch vật chất mà còn mang ý nghĩa tẩy trần. Trong quan niệm dân gian, bụi bặm là biểu tượng của uế tạp, phiền muộn, điều xui rủi tích tụ suốt năm cũ.

Việc quét dọn, sắp xếp lại bàn thờ, lau chùi đồ đạc chính là một hình thức tự thanh lọc, chuẩn bị không gian tinh sạch để đón thần linh và tổ tiên. Sau thời điểm giao thừa, người Việt kiêng quét nhà, hàm ý không quét đi phúc lộc mới đến.

3. Lễ ông Công – ông Táo (23 tháng Chạp) – đạo lý gia đình và giám sát đạo đức

Theo điển tích dân gian, Táo quân gồm ba vị thần bếp, gắn với câu chuyện nghĩa tình vợ chồng – một điển tích đề cao đạo nghĩa và thủy chung. Hằng năm, các ngài về trời tâu việc thiện – ác của gia chủ.

Lễ tiễn ông Táo mang ý nghĩa:

• Nhắc nhở con người sống ngay thẳng, giữ nếp nhà

• Bếp không chỉ là nơi nấu ăn mà là trung tâm đạo đức gia đình

Hình tượng cá chép trong lễ tiễn Táo quân tượng trưng cho sự thăng hoa và vượt thoát, nối liền trần gian với thiên giới.

4. Trang trí nhà cửa – chơi hoa ngày Tết: biểu tượng của sinh sôi và cát tường

Hoa Tết không chỉ để đẹp mà mang biểu trưng văn hóa sâu sắc:

• Hoa đào (miền Bắc): trừ tà, sinh khí mới

• Hoa mai (miền Nam): cao khiết, phú quý

• Quất, cúc, vạn thọ: trường thọ, sung túc

Cành hoa nở đúng Tết được xem là điềm lành, phản ánh sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên. Trang trí nhà cửa ngày Tết vì thế là cách tạo lập không gian cát tường, gửi gắm ước vọng cho năm mới.

5. Gói bánh chưng – bánh tét: điển tích Lang Liêu và triết lý vũ trụ

Bánh chưng, bánh tét gắn với điển tích Lang Liêu thời Hùng Vương, biểu trưng cho:

• Bánh chưng vuông: đất

• Bánh dày tròn (và bánh tét hình trụ): trời

Việc cả gia đình quây quần gói bánh không chỉ để ăn, mà là nghi lễ cộng cảm, nối kết thế hệ. Bánh Tết là vật phẩm thiêng, dâng cúng tổ tiên trước khi con cháu thụ hưởng, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.

6. Lì xì đầu năm – truyền phúc, trao may

“Lì xì” (利是) có nghĩa là điều tốt lành. Phong bao đỏ tượng trưng cho:

• Cát khí

• Sự bảo hộ trước tà khí

Tiền trong lì xì không quan trọng giá trị vật chất mà là lời chúc bằng hành động. Người lớn trao lì xì như trao phúc, trẻ nhỏ nhận với niềm tin và sự kính trọng, qua đó duy trì trật tự đạo đức gia đình.

7. Giao thừa – thời khắc chuyển hóa linh thiêng

Giao thừa là lúc năm cũ bàn giao cho năm mới, theo tín ngưỡng dân gian là thời điểm các vị Hành khiển thay ca. Lễ cúng giao thừa ngoài trời nhằm tiễn – đón thần linh, trong nhà để rước tổ tiên về ăn Tết với con cháu.

Đây là khoảnh khắc con người hướng nội, buông bỏ điều cũ, phát nguyện cho điều mới. Tiếng chuông, tiếng pháo xưa kia mang ý nghĩa xua tà – khai xuân.

8. Xuất hành đầu năm – chọn hướng lành, mở vận tốt

Xuất hành là bước đi đầu tiên sau giao thừa hoặc sáng mùng Một. Người Việt tin rằng hướng đi, giờ đi ảnh hưởng đến vận khí cả năm.

Tập tục này phản ánh tư duy:

• Hài hòa với thiên thời – địa lợi

• Chủ động tạo vận may bằng ý thức và niềm tin

9. Tất niên – nghi lễ khép lại chu trình thời gian

Lễ tất niên là dịp tổng kết năm cũ, tạ ơn thần linh, tổ tiên, và là bữa cơm đoàn viên mang ý nghĩa hòa giải, gắn kết. Đây là nghi lễ đóng chu kỳ, để con người bước sang năm mới với tâm thế trọn vẹn.

10. Kiêng kỵ viếng nhà đầu năm – giữ sự lành, tránh xung khắc

Các kiêng kỵ như:

• Tránh nói điều xui

• Tránh vào nhà người khác nếu không hợp tuổi

• Tránh làm vỡ đồ đạc

… phản ánh mong muốn giữ năng lượng tích cực trong những ngày đầu năm. Dù mang màu sắc tín ngưỡng, các kiêng kỵ này có tác dụng điều chỉnh hành vi xã hội, khuyến khích sự nhã nhặn, hòa ái.

Tết cổ truyền Việt Nam là một hệ thống văn hóa hoàn chỉnh, nơi mỗi tập tục đều mang chiều sâu lịch sử, tâm linh và đạo đức. Từ tên gọi Tết Nguyên đán đến từng hành vi nhỏ như quét nhà, gói bánh, lì xì hay xuất hành, tất cả đều hướng con người đến sự hài hòa – hướng thiện – đoàn viên.

Trong dòng chảy hiện đại, việc hiểu đúng và giữ gìn các tập tục Tết không chỉ là bảo tồn nghi lễ, mà là giữ gìn căn cốt văn hóa và bản sắc tinh thần của dân tộc Việt Nam.

II. Ý nghĩa Phật giáo trong các tập tục Tết truyền thống Việt Nam

Xuyên suốt các bài viết trong chuyên đề, có thể nhận thấy một mạch tư tưởng thống nhất: mọi tập tục Tết truyền thống của người Việt đều hướng đến sự chuyển hóa thân – tâm – nghiệp, đúng với tinh thần cốt lõi của Phật giáo.
1. Tết và tinh thần thanh lọc – sám hối
Việc dọn dẹp nhà cửa cuối năm, lễ tất niên, cúng giao thừa không chỉ là sự làm mới không gian vật chất, mà còn là nghi thức thanh lọc nội tâm. Đây là thời điểm con người: nhìn lại một năm đã qua, nhận diện lỗi lầm, phát nguyện sống tốt hơn trong năm mới.
Tinh thần này tương hợp trực tiếp với pháp sám hối trong Phật giáo – một con đường chuyển nghiệp bằng tỉnh thức, chứ không phải bằng cầu xin.
2. Tết và giáo lý nghiệp – duyên – quả
Các tập tục như giẫm đất, viếng nhà, xuất hành đầu năm phản ánh niềm tin sâu sắc của dân gian vào sự khởi đầu thiện lành. Dưới ánh sáng Phật giáo, đây chính là sự biểu đạt sinh động của giáo lý:
“Ý dẫn đầu các pháp, ý làm chủ, ý tạo.”
Không phải giờ tốt hay hướng tốt quyết định vận mệnh, mà chính là tâm niệm và hành động thiện ngay từ bước đầu tiên.
3. Tết và không gian tu tập cộng đồng
Lễ chùa đầu năm cho thấy nhu cầu trở về với đời sống tâm linh của con người hiện đại. Tuy nhiên, Phật giáo nhấn mạnh: đi chùa không phải để xin – cho – trao đổi, mà để: quay về nương tựa Tam Bảo, nuôi dưỡng chánh tín, phát khởi hạnh lành.
Khi hiểu đúng, chùa chiền trong ngày Tết trở thành trường học đạo đức và chánh niệm, chứ không phải không gian của mê tín hay hình thức.
4. Tết và đạo lý tri ân – báo ân
Quan niệm: “mùng một tết cha, mùng hai tết mẹ, mùng ba tết thầy”
là sự kết tinh đặc sắc của đạo hiếu Việt Nam, đồng thời tương ứng sâu sắc với giáo lý Tứ trọng ân của Phật giáo.
Tết, vì thế, là mùa của: hiếu đạo với cha mẹ, tổ tiên, tôn kính thầy tổ, biết ơn những người đã nuôi dưỡng thân – tâm – trí tuệ của mình.
5. Tết và thực hành bố thí – từ bi
Tập tục lì xì cho trẻ em, mừng tuổi ông bà cha mẹ là hình thức bố thí mang tính giáo dục sâu sắc: người lớn học hạnh cho đi, trẻ em học hạnh tri ân, các thế hệ gắn kết bằng yêu thương.
Nếu được thực hành với tâm vô tham, hoan hỷ, đây chính là bố thí Ba-la-mật trong đời sống gia đình.
6. Tết – khi đạo đi vào đời
Từ toàn bộ chuyên đề, có thể khẳng định:
Tết truyền thống Việt Nam, trong chiều sâu văn hóa của nó, chính là một pháp tu tổng hợp: tu thân qua chánh niệm, tu tâm qua sám hối,tu nghiệp qua thiện hạnh,tu cộng đồng qua hiếu đạo và từ bi.
Phật giáo không làm mất đi bản sắc Tết Việt, mà giúp Tết trở về đúng với chiều sâu nhân văn và tỉnh thức vốn có.
KẾT 
Trong nhịp sống hiện đại đầy biến động, khi Tết có nguy cơ bị thương mại hóa và hình thức hóa, việc trở về với ý nghĩa Phật giáo của các tập tục Tết là một nhu cầu cấp thiết. Đó không phải là sự hoài cổ, mà là một hành động bảo tồn văn hóa bằng trí tuệ.
Ước mong rằng Chuyên san Xuân Phật giáo này sẽ góp phần: làm sáng tỏ chiều sâu tâm linh của Tết Việt, khơi dậy đời sống chánh niệm trong cộng đồng và giúp mỗi mùa xuân đi qua không chỉ để lại niềm vui, mà còn một bước tiến trên con đường chuyển hóa nội tâm.
Xuân đến – tâm an – đạo hiện tiền.
Nam mô Hoan Hỷ Tạng Bồ Tát Ma Ha Tát. 🙏