Mỗi độ xuân về, khi đất trời giao hòa, lòng người rộn ràng đón năm mới, dân tộc ta lại gìn giữ một nét đẹp văn hóa đầy ý nghĩa: tục khai bút đầu xuân. Một nét mực khởi đầu năm mới tuy nhỏ bé nhưng hàm chứa bao ước nguyện lớn lao về học hành, trí tuệ và nhân cách. Đó không chỉ là truyền thống hiếu học của cha ông mà còn là lời nhắc nhở sâu sắc về con đường hoàn thiện bản thân giữa đạo và đời.

Từ xa xưa, ông cha ta đã quan niệm: “Nét chữ nết người.” Viết những dòng đầu năm là gửi gắm tâm niệm về sự tinh tiến học tập, rèn luyện đạo đức và lập thân lập nghiệp. Khai bút không đơn thuần là viết vài câu thơ, một chữ đẹp hay một lời chúc; đó là hành động biểu tượng cho sự bắt đầu. Bắt đầu của trí tuệ, của chí hướng, của quyết tâm vươn lên trong năm mới.

Trong ánh sáng giáo lý Phật giáo, khai bút càng mang ý nghĩa sâu xa. Đức Phật dạy rằng trí tuệ là ngọn đèn soi sáng con đường giải thoát. Trí tuệ không tự nhiên mà có, mà được vun bồi từ học hỏi, suy tư và thực hành đúng đắn. Vì vậy, khai bút đầu xuân chính là khơi mở tâm thức, nhắc nhở mỗi người nuôi dưỡng Chính kiến, biết phân biệt điều thiện – điều ác, điều nên làm – điều nên tránh. Một nét bút ngay thẳng là biểu tượng của một tâm ngay thẳng; một dòng chữ rõ ràng là biểu tượng của một trí sáng suốt.

Khai bút theo tinh thần đạo Phật còn là sự phát nguyện. Khi cầm bút viết xuống những lời thiện lành, ta đồng thời gieo vào tâm mình một hạt giống tốt. Hạt giống ấy nếu được chăm sóc bằng tinh tiến và chính niệm sẽ nảy mầm thành hành động đúng đắn trong suốt năm dài. Như vậy, khai bút không chỉ là nghi thức văn hóa, mà còn là một pháp tu nhẹ nhàng giữa đời thường, tu trong ý nghĩ, tu trong lời nói, tu ngay từ nét chữ đầu năm.

Ở phương diện đời sống xã hội, tục khai bút thể hiện truyền thống hiếu học đáng tự hào của dân tộc Việt Nam. Trải qua bao thăng trầm lịch sử, người Việt vẫn luôn coi trọng việc học như nền tảng dựng xây gia đình và quốc gia. Học để biết, học để làm người, học để phụng sự quê hương đất nước. Trong bối cảnh hiện đại, tinh thần ấy càng cần được khơi dậy mạnh mẽ. Một xã hội phát triển bền vững phải bắt đầu từ nền tảng tri thức và đạo đức.

Khai bút đầu xuân vì thế trở thành lời nhắc nhở thế hệ trẻ về trách nhiệm học tập và rèn luyện. Mỗi học sinh, sinh viên khi viết những dòng chữ đầu năm cũng là lúc tự hứa với lòng mình sẽ chăm ngoan, nỗ lực, không ngừng vươn lên. Mỗi bậc cha mẹ khi chứng kiến con em khai bút cũng thêm kỳ vọng và niềm tin vào tương lai. Gia đình hiếu học sẽ tạo nên cộng đồng hiếu học; cộng đồng hiếu học sẽ làm nên một đất nước hưng thịnh.

Tuy nhiên, học không chỉ để đạt bằng cấp hay danh vị. Phật giáo dạy rằng học phải đi đôi với tu dưỡng đạo đức. Trí tuệ chân chính luôn gắn liền với từ bi. Người có học mà thiếu lòng nhân ái thì khó đem lại lợi ích lâu dài cho xã hội. Do đó, ý nghĩa sâu sắc nhất của khai bút là khơi dậy khát vọng hoàn thiện toàn diện: vừa trau dồi tri thức, vừa bồi dưỡng nhân cách; vừa thành đạt trong sự nghiệp, vừa sống có ích cho cộng đồng.

Khi cầm bút trong khoảnh khắc đầu xuân, mỗi chúng ta có thể viết một ước nguyện giản dị như: “Tinh tiến”, “Trí tuệ”, “An hòa”, “Thành công”… Nhưng điều quan trọng không nằm ở chữ viết đẹp hay xấu, mà ở tâm niệm chân thành và hành động bền bỉ sau đó. Nét bút đầu năm là sự khởi đầu, còn cả năm dài phía trước mới là quá trình thực hiện lời hứa với chính mình.

Giữa nhịp sống hiện đại nhiều biến động, giữ gìn tục khai bút chính là giữ gìn bản sắc văn hóa và nuôi dưỡng chiều sâu tâm hồn. Đó là khoảnh khắc để con người dừng lại, hướng nội, xác lập mục tiêu và làm mới chính mình. Đạo và đời gặp nhau ở chỗ ấy: lấy trí tuệ làm nền tảng, lấy đạo đức làm kim chỉ nam, lấy học tập và phụng sự làm lý tưởng sống.

Xuân đến rồi sẽ qua, nhưng một khởi đầu đúng đắn có thể mở ra cả một hành trình tốt đẹp. Nguyện cho mỗi nét bút đầu xuân của chúng ta không chỉ viết nên ước mơ, mà còn viết nên ý chí; không chỉ ghi lại lời hay, mà còn mở ra con đường hành thiện. Để từ đó, trí tuệ được khai mở, nhân cách được bồi đắp, và tương lai được dựng xây bằng cả tâm sáng và lòng thiện lành.

Nam mô Đương hội Đạo tràng Sa bà Giáo chủ Bản sư Thích Ca Mâu Ni Phật tác đại chứng minh!

Đại đức Thích Minh Thuần 

Chánh Thư ký Ban Văn hóa Trung ương GHPG Việt Nam