Trong không gian văn hóa truyền thống Việt Nam, Tết Nguyên đán không chỉ đánh dấu sự chuyển giao thời gian mà còn là thời điểm con người tái định vị đời sống tinh thần. Mỗi hành vi đầu năm – từ bước chân rời ngõ cho đến việc vào cửa thiền – đều được gán cho một ý nghĩa biểu tượng về sự khởi đầu. Trong hệ thống ấy, tập tục xuất hành đầu năm và lễ chùa đầu năm nổi bật như hai thực hành tiêu biểu, phản ánh nhu cầu định hướng vận mệnh và tìm kiếm an ổn nội tâm. Dưới góc nhìn Phật giáo, đây không phải là những hành vi cầu may đơn giản, mà là những biểu đạt dân gian của giáo lý khởi tâm – tạo nghiệp – dẫn quả, tức nguyên lý nền tảng chi phối mọi tiến trình đời sống.

Trước hết, tập tục xuất hành đầu năm cho thấy người Việt đặc biệt coi trọng “bước đi đầu tiên”. Việc chọn giờ tốt, hướng tốt, tránh va chạm điều xui rủi thể hiện niềm tin rằng thời khắc khởi sự có thể ảnh hưởng đến toàn bộ diễn tiến sau đó. Ở bình diện tâm lý học văn hóa, đây là nhu cầu kiến tạo cảm giác chủ động trước tương lai; còn ở bình diện tôn giáo, nó hàm chứa trực giác về luật nhân quả. Phật giáo lý giải hiện tượng này một cách minh triết hơn: không phải phương hướng quyết định vận mệnh, mà chính tâm niệm khởi đầu mới là yếu tố then chốt. Kinh Pháp Cú khẳng định: “Ý dẫn đầu các pháp, ý làm chủ, ý tạo.” Mọi hành động đều khởi sinh từ ý nghiệp; tâm thiện đưa đến quả an lạc, tâm bất thiện dẫn đến khổ não. Như vậy, “giờ tốt” đích thực không nằm trên lịch pháp mà nằm ở trạng thái tâm an tịnh; “hướng lành” không phải phương vị địa lý mà là chiều hướng đạo đức của đời sống. Khi người xuất hành bước ra khỏi nhà với tâm khiêm cung, tỉnh thức và thiện ý, chính hành vi ấy đã là một sự gieo trồng thiện nghiệp.

Các kiêng kỵ dân gian liên quan đến xuất hành – tránh cãi vã, tránh tâm trạng bất an, tránh sự cố đầu năm – nếu nhìn hời hợt có thể bị coi là mê tín. Tuy nhiên, trong ánh sáng Phật học, chúng có thể được hiểu như những nhắc nhở về kỷ luật nội tâm. Trạng thái sân hận, bất an hay hoảng loạn đều là những tâm hành bất thiện, dễ dẫn đến hành động sai lầm và hệ quả tiêu cực. Do đó, “kiêng xui” thực chất là một cách nói dân gian của việc “giữ chánh niệm”. Phật giáo không thừa nhận điềm lành dữ khách quan bên ngoài; điều quyết định hạnh phúc hay khổ đau chính là cách con người phản ứng trước hoàn cảnh. Tinh thần tự chủ nghiệp báo vì thế chuyển trọng tâm từ việc né tránh ngoại cảnh sang việc điều phục nội tâm. Khi tâm vững vàng, mọi hoàn cảnh đều có thể trở thành duyên lành.

Song song với xuất hành là tập tục lễ chùa đầu năm – một thực hành tâm linh phổ biến và giàu ý nghĩa. Đầu năm, dòng người tìm đến cửa thiền với mong ước bình an, sức khỏe, tài lộc, trí tuệ. Ở bình diện văn hóa, đó là nhu cầu quay về cội nguồn tinh thần; ở bình diện tôn giáo, đó là khát vọng nương tựa nơi điều thiện. Tuy nhiên, giáo lý Phật giáo xác định rõ: chư Phật không ban phát phước họa theo lời cầu xin, mà chỉ chỉ bày con đường tu tập. Lễ chùa, do vậy, không phải là hành vi “xin – cho”, mà là cơ hội tự soi xét, phát nguyện và chuyển hóa bản thân. Ý nghĩa chân chính của việc thắp hương, lễ Phật, tụng kinh nằm ở sự lắng tâm và nuôi dưỡng chánh tín, chứ không ở việc đạt được lợi ích vật chất tức thời.

Từ nhận thức đó, có thể lý giải vì sao Phật giáo cảnh báo một số biểu hiện lệch lạc trong sinh hoạt lễ chùa. Tâm vụ lợi – cúng nhiều để cầu nhiều, xem lễ vật như điều kiện trao đổi – đi ngược lại tinh thần vô tham và bố thí thanh tịnh. Khi nghi lễ bị thương mại hóa, phước báu bị hiểu sai thành “mua bán”, thì bản chất tu tập bị đánh mất. Tương tự, các hành vi mê tín hoặc hình thức hóa – chen lấn xin lộc, đốt vàng mã, xoa tiền lên tượng Phật – không những không phù hợp với chánh pháp mà còn làm suy giảm sự trang nghiêm của không gian tâm linh. Chùa, xét về bản chất, là nơi an trú của tĩnh lặng và tỉnh thức; do đó, giữ oai nghi, nói năng chừng mực, ăn mặc trang nhã chính là cách tôn trọng Tam Bảo và nuôi dưỡng chánh niệm cho bản thân.

Kinh Bát Đại Nhân Giác dạy: “Thường niệm tri túc, an bần thủ đạo, duy tuệ thị nghiệp.”
Khi được soi sáng bằng giáo lý Phật Đà, xuất hành và lễ chùa đầu năm có thể được hiểu như hai phương diện của cùng một pháp tu. Xuất hành là bước đi của thân; lễ chùa là sự quay về của tâm. Một bên nhấn mạnh sự khởi động trong đời sống xã hội, bên kia nhấn mạnh sự lắng đọng trong đời sống nội tâm. Nếu thân bước đi với chánh niệm và tâm hướng về thiện pháp, thì toàn bộ năm mới được định hình trên nền tảng đạo đức. Như vậy, thay vì tìm kiếm may rủi hay nương tựa ngoại lực, con người học cách tự chịu trách nhiệm về nghiệp của mình, biến mỗi bước chân và mỗi nghi lễ thành hành động tu tập.

Tổng kết lại, tập tục xuất hành và lễ chùa đầu năm của người Việt hàm chứa chiều sâu tâm linh vượt lên trên hình thức phong tục. Chúng phản ánh trực giác văn hóa về luật nhân quả, đồng thời tương hợp chặt chẽ với tư tưởng Phật giáo về khởi tâm và nghiệp báo. Khi được hiểu đúng, những tập tục ấy không trói buộc con người vào kiêng kỵ hay cầu xin, mà mở ra một con đường tỉnh thức: bắt đầu năm mới bằng tâm thiện, hành vi thiện và sự tự chủ nội tâm. Khi đó, bước chân đầu năm không chỉ là sự dịch chuyển trong không gian, mà là bước tiến trên hành trình chuyển hóa chính mình.