Đưa văn hóa trà Việt vào không gian Phật giáo

Tại sự kiện, nghệ nhân văn hóa ẩm thực trà Nguyễn Cao Sơn tham gia giới thiệu văn hóa thiền trà, với quan niệm một chén trà không chỉ để thưởng thức mà còn là phương tiện để con người trở về với chính mình, với những mối nhân duyên và ân nghĩa trong cuộc đời.

Thiền trà – điểm nhấn văn hóa trong không gian Phật giáo

Theo nghệ nhân Nguyễn Cao Sơn, điểm đáng chú ý của không gian thiền trà tại sự kiện lần này là việc văn hóa trà được đặt trong một không gian gắn với Phật giáo, qua đó giúp người tham dự không chỉ “uống trà” mà còn cảm nhận được tinh thần phía sau chén trà.

Chương trình dự kiến có nhiều hình thức thưởng trà như thưởng trà trên thuyền, không gian mời trà, các buổi thiền trà, dẫn trà và tiếp trà. Các không gian này được chuẩn bị kỹ lưỡng, trong đó yếu tố tính Việt được thể hiện rất rõ.

“Tất cả những ấm chén, trà cụ hoặc không gian đưa vào đều là sản phẩm Việt”, ông Sơn chia sẻ.

Đó cũng là tinh thần được thể hiện xuyên suốt, từ trà cụ, sản phẩm trà đến trang phục của người thực hiện và cách bài trí không gian. Qua đó, thiền trà không đơn thuần trở thành một tiết mục trình diễn mà có thể trở thành một hình thức thể hiện bản sắc văn hóa Việt.

Đặt văn hóa trà Việt trong bối cảnh hội nhập, ông Sơn cho rằng Việt Nam có nhiều điểm tương đồng văn hóa với các quốc gia trong khu vực, nhưng quá trình giao lưu không đồng nghĩa với việc đánh mất bản sắc. Ngược lại, những giá trị văn hóa riêng càng cần được nhận diện, gìn giữ và phát huy trong đời sống đương đại.

Với riêng thiền trà, quan điểm của ông là không nên quá chú trọng vào hình thức hay những quy trình cầu kỳ. Bởi “trà là truyền tâm”. Điều quan trọng không nằm ở việc một buổi trà được trình diễn đẹp đến đâu mà ở việc sau buổi trà, người tham dự nhận được điều gì và có thể đưa tinh thần ấy trở lại đời sống như thế nào.

Thiền trà thường diễn ra trong một phạm vi đặc thù, có sự hiện diện của các vị tu hành và mang những chất liệu của không gian thiền môn. Nhưng khi đã cảm nhận được tinh thần ấy, điều quan trọng hơn là đưa nó trở lại đời sống thường nhật. Thiền không chỉ tồn tại trong một chiếc chén trà hay một không gian được sắp đặt, mà phải trở thành một cách sống.

Từ góc nhìn đó, không gian tại chùa Tam Chúc trong sự kiện là một điều kiện thuận lợi để người tham dự thực hành sự tĩnh lặng. Một buổi thiền trà cần có không gian, thời gian và sự chuẩn bị phù hợp để người tham dự tạm gác những âm thanh, công việc và thiết bị điện tử thường dùng hàng ngày, dành cho mình một khoảng lặng đủ để lắng nghe, tĩnh tâm suy nghĩ.

Thiền trà khi đó không chỉ là một màn trình diễn thuần túy mà ở đó, trà chỉ là “chất dẫn”; điều quan trọng hơn là con người ngồi cùng nhau, lắng nghe nhau và cảm nhận nhau. Một chén trà đơn sơ nhưng được uống trong đúng không gian, với đúng người và bằng một tâm thế phù hợp, vẫn có thể tạo nên giá trị lớn hơn nhiều so với một nghi thức cầu kỳ.

Từ một chén trà đến Tứ Trọng Ân

Trong quan niệm của nghệ nhân Nguyễn Cao Sơn, sự gặp gỡ giữa trà và Phật giáo trước hết nằm ở sự giản đơn. Trà không cần quá nhiều hình thức để trở thành một phần của đời sống thiền môn. Quan trọng là nguyên liệu, người pha, người uống và tâm thế khi đón nhận chén trà. Ông cho rằng trà trong thiền môn còn mang ý nghĩa “chuyển tâm” – từ sự vội vã trở về trạng thái cân bằng và tĩnh lặng.

Từ đó, ông đưa câu chuyện về Tứ Trọng Ân vào trải nghiệm thiền trà.

Chén trà thứ nhất là lời nhắc về ân cha mẹ, tổ tiên. Mỗi người có mặt trên cuộc đời đều là kết quả của sự tiếp nối từ ông bà, cha mẹ và nhiều thế hệ trước. Vì thế, khi nâng chén trà đầu tiên, con người có thể nhớ đến cội nguồn đã trao cho mình sự sống.

Chén trà thứ hai hướng về ân Tam Bảo, ân người thầy. Với người học Phật, Phật - Pháp - Tăng là nơi trao truyền niềm tin và chỉ dẫn con đường hướng tới sự tỉnh thức. Với nghĩa rộng hơn, đó cũng là lòng biết ơn đối với những người đã truyền trao kiến thức, kinh nghiệm và giúp mỗi người có thêm một cách nhìn về cuộc sống.

Chén trà thứ ba là lời tri ân những người đã đi qua cuộc đời mình – thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp, những người từng giúp đỡ, những người mang đến niềm vui hay thậm chí để lại những bài học khó quên. Mỗi cuộc gặp gỡ đều có thể trở thành một nhân duyên góp phần tạo nên con người hiện tại.

Và chén trà thứ tư hướng đến đất trời, thiên nhiên và muôn loài. Để có một chén trà, cần có đất nuôi cây, mưa, nắng, khí hậu, người trồng, người hái, người chế biến, lửa, nước và bàn tay người pha. Vì vậy, một chén trà tưởng nhỏ bé lại chứa đựng cả một mạng lưới nhân duyên.

Từ cách nhìn ấy, nghệ nhân Nguyễn Cao Sơn cho rằng thiền trà không nên chỉ dừng lại ở một buổi trải nghiệm tại chùa. Giá trị của nó nằm ở khả năng trở thành một thực hành trong đời sống: biết dừng lại, biết lắng nghe, biết nhìn lại mình và biết trân trọng những người, những điều đang hiện diện quanh mình.

“Uống trà để thư thái, chứ không phải thư thái thì đi uống trà”, ông Sơn chia sẻ. Với ông, sự khác biệt nằm ở chỗ con người chủ động tạo ra một khoảng lặng cho mình, thay vì chờ đến khi mệt mỏi mới tìm đến trà như một cách giải tỏa.

Bởi vậy, trong không gian thiền trà tại sự kiện kỷ niệm 45 năm thành lập Ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, một chén trà có thể được nhìn như một lời nhắc giản dị: phía sau mỗi con người không chỉ có bản thân họ, mà còn có cha mẹ, thầy cô, bạn bè, cộng đồng, đất trời và vô số nhân duyên.

Khi ấy, trà không còn đơn thuần là một thức uống. Trà trở thành một cách để con người sống chậm lại, nhìn sâu hơn vào những điều quen thuộc và thực tập lòng biết ơn. Và có lẽ, đó cũng là giá trị mà ban tổ chức muốn gửi gắm qua văn hóa thiền trà: từ một chén trà, trở về với chính mình; từ sự tĩnh lặng, nhận ra ân nghĩa của cuộc đời.