Với góc nhìn văn hóa, từ lâu nhiều tôn giáo ở Việt Nam đã trở thành một bộ phận của văn hóa dân tộc. Ở nước ta trong mối quan hệ này yếu tố nội sinh, bản địa và yếu tố du nhập, tiếp nhận/ tiếp biến văn hóa mà ở đây là văn hóa tôn giáo là rất quan trọng và thường xuyên.

Phật giáo ở Việt Nam có vị trí quan trọng với tâm thức dân tộc

Ở Việt Nam rõ ràng có một đạo Phật lâu đời nhưng cũng đã chứa đựng những “tính cách Phật giáo Việt Nam” rất rõ nét (với hai đặc trưng cơ bản là Phật giáo bác học có vị trí khiêm nhường, trong khi đó Phật giáo dân gian nổi trội trong đời sống nhân dân).

Sinh hoạt Phật giáo của người Việt từ lâu đời đã có hiện tượng “Đến với Phật, về với Mẫu”, truyền thống chùa Bắc Tông của người Việt “tiền Phật, hậu Thánh”, Phật giáo ngày càng có khả năng thu hút các hình thức tín ngưỡng dân gian bản địa, vừa mang tính huyền bí, đạo đức và thích nghi.

Một đặc điểm khác cũng rất nổi trội là dường như Phật giáo Việt Nam là quốc gia duy nhất ở Đông Bắc Á và Đông Nam Á có đầy đủ cả 3 tông phái lớn của Phật giáo thế giới là: Phật giáo Bắc tông, Phật giáo Nam tông, và Phật giáo Kim Cương Thừa. Ngoài thiết chế Tam giáo Nho - Phật - Đạo từ đầu kỷ nguyên độc lập thời Lý- Trần thì phải nói thêm rằng Phật giáo Việt Nam có ý nghĩa rất đặc biệt trong việc duy trì, khai thác những mặt tích cực về chính trị - xã hội - văn hóa của thiết chế Tam giáo thì cần phải lưu ý khả năng uyển chuyển dung hóa của Đạo Phật trong cấu trúc Tam giáo.

Mặt khác, chúng ta cũng phải lưu tâm đến khía cạnh bình dân của Văn hóa Phật giáo tạo ra cho dân tộc, cho sự hình thành và phát triển đạo đức con người Việt Nam. Tác phẩm “Đạo đức học Đông Phương” của Thiền sư Thích Mãn Giác có nhận xét về đạo đức Phật giáo với đạo đức học Đông phương đáng cho ta suy ngẫm: “Bồ tát không mang mẫu người siêu việt nào cả, là một con người thế tục mà ta đang hiểu nhưng với một tinh thần siêu ngoại, một lý tưởng phi thường. Bồ tát cũng có thể thác sinh ở một địa vị thấp hèn của chúng sinh, ngoại trừ một điểm tâm Bồ Đề ra chẳng có gì xa lạ với phàm phu tục tử… Con đường thể hiện lý tưởng của Bồ tát thật giản dị, Thiên đường hay Địa ngục cũng thế thôi. Chỉ có làm hay không làm. Cho nên hạnh của Bồ tát là không có hạnh nào nhưng cũng là muôn hạnh…”

 Vì thế việc nghiên cứu đạo đức Phật giáo trong sự hình thành và phát triển đạo đức và nhân cách của người Việt cũng là một câu chuyện thú vị phải tiếp tục. Thật ra thì không phải chỉ ở phạm trù triết lý về đạo đức mà còn ở nhiều phương diện triết lý, triết học của Phật giáo ở Việt Nam có vị trí quan trọng nói trên với tâm thức dân tộc.

Vấn đề “văn hóa Phật giáo” đã khá lâu cũng được giới nghiên cứu Phật học, các viện nghiên cứu, học giả trong và ngoài đạo Phật quan tâm. Nhưng đến thời kỳ Đổi mới, Đảng và Nhà nước ta đã có sự thay đổi có tính bước ngoặt trong Nghị quyết 24-NQ/TW ngày 16/10/1990 của Bộ Chính trị về “Tăng cường công tác tôn giáo trong tình hình mới”, trong đó lần đầu tiên đã chỉ ra rằng Phật giáo có những giá trị đạo đức, văn hóa phù hợp và đồng hành với Chủ nghĩa xã hội.

Hiện nay, văn hóa Phật giáo cũng được Đảng, Nhà nước và nhân dân ta xem trọng và coi nó như một thành phần không thể thiếu trong ngôi nhà của “nền văn hóa Việt Nam hiện đại” trước ngưỡng cửa của Kỷ nguyên mới. Chúng tôi cũng muốn nói thêm rằng cùng với sự ảnh hưởng ngày càng sâu rộng của Phật giáo sang các xã hội Âu-Mỹ, cùng với việc thích ứng với 1 thế kỷ nhiều biến động và thách đố như hiện nay, thế kỷ mà người ta cần đến tâm linh hơn bao giờ hết thì Phật giáo, lối sống Phật giáo đã và đang có sức hấp dẫn đặc biệt nhất là với đời sống cá nhân. Tự giải thoát của nhà Phật có gì đó như một trong những giải pháp tối ưu hiện nay để con người tìm lại sự cân bằng, sự hài hòa giữa biến động về vật chất và thế giới tinh thần. Đây là lý do căn bản khiến cho vấn đề văn hóa Phật giáo ở nước ta hiện nay càng có sức cuốn hút với nhiều tầng lớp nhân dân, bất kể họ là Phật tử xuất gia hay cư sĩ, bất kể là Phật tử hay là những “quần chúng” của nhà Phật…

Dấu son kiêu hãnh trong lịch sử Phật giáo Việt Nam là thiền phái Trúc Lâm Yên Tử

Chúng ta biết rằng ngành Phật học (như ở Viện Trần Nhân Tông, ĐHQG Hà Nội), nghiên cứu Phật pháp và các vấn đề văn hóa Phật giáo trong đời sống xã hội hiện đại đã có những bước tiến quan trọng của Phật giáo Việt Nam đương đại. Tuy vậy, hiện nay chúng ta vẫn chưa có những cơ chế thích hợp để đưa những giá trị sâu sắc của triết lý Phật giáo vào đời sống xã hội.

Với người Việt Nam chúng ta, Phật giáo Thiền tông Trúc Lâm Yên Tử có lịch sử gắn chặt với Phật giáo Lý Trần, dấu son kiêu hãnh nhất trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Chuyên ngành Phật học, Lịch sử tôn giáo cùng nhiều các danh tăng, học giả của Phật giáo Việt Nam đương đại cũng đã có nhiều thành tựu nghiên cứu để phát triển “Thiền tông hiện đại”.

Dòng Thiền này của Đại Việt gắn với phương pháp tu tập nhưng không chỉ hướng tới giải thoát cá nhân mà còn hướng tới Phật giáo nhập thế, gắn kết Đạo - Đời rất đặc biệt, kể cả trong chiến tranh (chống quân xâm lược Nguyên - Mông) và hòa bình. Chúng tôi mong rằng các giới hữu quan sẽ có những phương pháp thúc đẩy hoằng pháp, giáo dục tuyên truyền trong kỷ nguyên mới với những phương pháp hiện đại của kỷ nguyên số... để đạt đến những kết quả to lớn sâu rộng trong trái tim và trí óc của người Việt Nam đương đại đúng như Đức Phật thường nói: “Việc đi theo con đường ấy là tùy ở các con...”.

Nếu như trước đây, việc giới thiệu, tuyên truyền và cả lĩnh vực giáo dục về Phật giáo và Văn hóa Phật giáo ở nước ta chủ yếu thuộc về các cơ quan chức năng của nhà nước, thì hiện nay Giáo hội Phật giáo Việt Nam, nói riêng là Ban Văn hóa Trung ương thuộc GHPG Việt Nam (do Hòa thượng Thích Thọ Lạc là Trưởng ban) đã dành được một vị trí của một chủ thể. Nhiều hoạt động bảo tồn, kế thừa, phát huy các giá trị của Văn hóa Phật giáo ở Việt Nam thật vô cùng phong phú góp phần tuyên truyền, giáo dục nâng cao tri thức xã hội.

Cẩm Thúy (ghi)

Trình bày: Quang Hùng