Trong chỉnh thể văn hóa Việt Nam, Tết Nguyên đán không chỉ là một mốc khởi đầu của thời gian lịch pháp mà còn là thời điểm tái thiết trật tự đạo đức và quan hệ xã hội. Nếu các tập tục xông đất, chúc Tết, kiêng cử đầu năm phản ánh ý thức thanh lọc thân – khẩu – ý, thì hệ thống nghi lễ “mùng một tết cha, mùng hai tết mẹ, mùng ba tết thầy” cùng với tục lì xì – mừng tuổi lại biểu hiện tập trung chiều kích tri ân và báo ân. Dưới góc nhìn Phật giáo, đây không đơn thuần là phong tục gia đình, mà là một cấu trúc đạo lý tương ứng chặt chẽ với giáo lý Tứ trọng ân và hạnh bố thí, qua đó Tết trở thành một “pháp hội hiếu đạo” diễn ra giữa đời sống thế tục. 

Câu tục ngữ “mùng một tết cha, mùng hai tết mẹ, mùng ba tết thầy” trước hết thiết lập một thứ tự biểu tượng về các mối quan hệ nền tảng làm nên nhân cách con người. Thứ tự ấy không mang tính nghi thức tùy tiện, mà là một tuyên ngôn đạo đức: con người sinh ra từ ân sinh thành, lớn lên nhờ ân dưỡng dục, trưởng thành nhờ ân giáo hóa. Cấu trúc này tương ứng sâu sắc với tư tưởng Phật giáo về Tứ trọng ân: ân cha mẹ, ân thầy tổ, ân quốc gia xã hội và ân chúng sinh. Nói cách khác, đạo lý dân gian đã diễn đạt bằng ngôn ngữ đời sống điều mà kinh điển Phật học xác lập ở bình diện giáo lý.

“Mùng một tết cha” hướng về bên nội, tổ tiên và huyết thống, nhấn mạnh ân sinh thành. Phật giáo xem hiếu hạnh là nền tảng của mọi công đức. Kinh Báo Ân Cha Mẹ dạy:
“Ơn cha mẹ sâu dày như trời biển,
Dù vai mang vác cha mẹ đi trọn đời,
Cũng chưa đáp đền đầy đủ.”
Kinh điển cũng nhiều lần khẳng định ơn cha mẹ sâu dày đến mức không thể đền đáp trọn vẹn, bởi đó là điều kiện tiên quyết để một chúng sinh có mặt trong đời. Đức Phật khẳng định trong Kinh Tăng Chi Bộ:
“Có hai hạng người không thể trả ơn cho đầy đủ là cha và mẹ.”. Do vậy, việc con cháu trở về tảo mộ, dâng hương, chúc thọ, sum họp gia đình trong ngày đầu năm không chỉ là lễ nghi tưởng niệm, mà là hành vi tái xác lập căn tính đạo đức: nhớ nguồn gốc của mình để sống có trách nhiệm với gia phong và tổ tiên. Ở bình diện tâm linh, đây là một hình thức “báo ân hiện tiền”, chuyển hóa lòng biết ơn thành hành vi cụ thể.

“Mùng hai tết mẹ” mở rộng chiều kích tình cảm sang bên ngoại, biểu thị sự cân bằng và toàn diện của đạo hiếu. Nếu cha tượng trưng cho huyết thống và gia pháp, thì mẹ gắn liền với dưỡng dục và tình thương. Phật giáo lấy hình ảnh người mẹ làm chuẩn mực cho tâm từ bi, như trong Phật giáo ví tâm từ của người mẹ là chuẩn mực cho lòng từ bi. Kinh Từ Bi (Metta Sutta) dạy:
“Như người mẹ hiền bảo vệ đứa con một,
Dẫu phải hy sinh cả mạng sống.”

Tình thương của mẹ bảo bọc vô điều kiện, sẵn sàng hy sinh vì con. Tết mẹ, vì thế, không chỉ là thăm viếng họ hàng, mà là cơ hội nuôi dưỡng phẩm chất từ ái trong chính mỗi người. Tri ân mẹ cũng là học cách yêu thương, tha thứ và chăm sóc người khác. Hiếu đạo ở đây chuyển hóa thành đức hạnh nội tâm, chứ không dừng ở hình thức thăm hỏi.

“Mùng ba tết thầy” lại đưa đạo lý gia đình sang bình diện văn hóa – tri thức. Trong xã hội truyền thống, thầy là người “khai tâm”, dạy chữ đồng thời dạy đạo làm người. Phật giáo đặc biệt nhấn mạnh vai trò của thiện tri thức và bậc đạo sư; kính trọng người chỉ đường là điều kiện của trí tuệ. Phật giáo tôn xưng Đức Phật là Bổn Sư, và xem việc kính trọng thầy tổ là điều kiện của trí tuệ. Kinh Pháp Cú dạy: “Kính bậc đáng kính là phước lành tối thượng.” Do đó, tục tết thầy đầu năm thể hiện nhận thức rằng nhân cách không chỉ được sinh thành mà còn được giáo dưỡng. Tôn sư trọng đạo chính là thừa nhận rằng trí tuệ và đạo đức là nền tảng lập thân. Khi con người biết quay về tri ân thầy tổ, họ đang bảo vệ mạch nguồn văn hóa và tri thức của cộng đồng.

Nếu ba ngày Tết đầu năm định hình trật tự báo ân, thì tập tục lì xì – mừng tuổi lại là phương thức cụ thể để hiện thực hóa tinh thần ấy trong đời sống gia đình. Bao lì xì đỏ, về mặt biểu tượng, chứa đựng lời chúc phúc, sự bảo hộ và niềm hy vọng tăng trưởng. Tuy nhiên, dưới lăng kính Phật học, giá trị cốt lõi của lì xì không nằm ở số tiền, mà ở hành vi bố thí. Bố thí (dāna) là pháp tu căn bản, mở đầu cho Lục độ Ba-la-mật, nhằm phá trừ tâm xan tham và nuôi dưỡng tâm hoan hỷ. Trong Phật giáo, bố thí là pháp tu đầu tiên trong Lục độ Ba-la-mật. Kinh Tăng Chi Bộ dạy: “Bố thí đem lại phước báo, đem lại niềm vui.” Khi người lớn trao lì xì cho trẻ nhỏ bằng thiện ý, đó là sự gieo duyên lành, dạy trẻ cảm nhận tình thương và học cách cho đi. Hành vi này mang tính giáo dục đạo đức hơn là trao đổi vật chất.

Đáng chú ý là chiều ngược lại: con cháu mừng tuổi ông bà, cha mẹ. Đây là một động tác biểu tượng quan trọng, bởi nó chuyển vai trò của người trẻ từ vị thế “nhận” sang “cho”. Sự dâng tặng dù nhỏ bé vẫn hàm chứa tâm hiếu kính, lời chúc trường thọ và cam kết sống thiện để cha mẹ an lòng. Trong tinh thần Vu Lan và giáo lý báo hiếu của Phật giáo, làm cho cha mẹ an vui trong hiện tại chính là hình thức báo ân thiết thực nhất. Như vậy, mừng tuổi không còn là phong bao tiền bạc, mà là phương tiện bày tỏ trách nhiệm và tình cảm.

Tuy nhiên, khi các tập tục này bị vật chất hóa – so bì giá trị phong bao, coi lì xì như thước đo kinh tế hay gánh nặng hình thức – ý nghĩa đạo đức ban đầu dễ bị phai nhạt. Kinh Pháp Cú dạy: “Tham dục là cội nguồn của khổ đau.” Phật giáo luôn cảnh báo rằng tham dục là nguồn gốc của mọi khổ đau. Nếu lì xì trở thành đối tượng của tính toán và hơn thua, nó đánh mất bản chất bố thí và biến thành một dạng trao đổi lợi ích. Vì vậy, việc khôi phục ý nghĩa tinh thần, giữ tâm thanh tịnh và giản dị trong thực hành là điều cần thiết để tập tục tiếp tục mang giá trị giáo dục.

Tổng hợp lại, “mùng một tết cha, mùng hai tết mẹ, mùng ba tết thầy” cùng với tục lì xì – mừng tuổi cấu thành một hệ thống nghi lễ nhất quán, nơi đạo hiếu, lòng tri ân và hạnh bố thí được cụ thể hóa bằng hành vi đời thường. Dưới ánh sáng Phật giáo, đây không phải là những phong tục rời rạc, mà là một phương pháp tu tập giữa đời sống: tu bằng nhớ ơn, bằng kính trọng, bằng cho đi. Khi được hiểu đúng và thực hành với chánh niệm, Tết không chỉ là lễ hội đoàn viên, mà trở thành thời khắc đạo đức được đánh thức – một mùa báo ân, gieo phước và làm mới tâm hồn của cả cộng đồng.